TÌM HIỂU NGUỒN GỐC, Ý NGHĨA NGÀY CÚNG ÔNG CÔNG ÔNG TÁO (23 THÁNG CHẠP ÂM LỊCH)

Trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt Nam, ngày 23 tháng Chạp âm lịch hằng năm là dịp để các gia đình làm lễ tiễn Ông Công, Ông Táo về trời báo cáo những việc đã xảy ra trong năm với Ngọc Hoàng. Đây là một phong tục đẹp, thể hiện niềm tin, đạo lý và ước mong về cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Theo tích phổ biến nhất, xưa kia có vợ chồng Trọng Cao - Thị Nhi, sống với nhau lâu ngày nhưng không có con cái nên hay cãi vã. Một lần nóng giận, Trọng Cao đánh vợ, Thị Nhi bỏ đi rồi nên duyên với Phạm Lang. Về sau, Trọng Cao hối hận, đi khắp nơi tìm vợ cũ, đến mức phải hành khất.

Trong một lần xin ăn, Trọng Cao tình cờ gặp lại Thị Nhi tại nhà Phạm Lang. Vì xấu hổ và không biết giải thích thế nào, Thị Nhi nhảy vào đống lửa tự vẫn. Trọng Cao thương nghĩa cũng lao theo, Phạm Lang thấy vợ chết cũng nhảy vào lửa.

Cảm động trước nghĩa tình của cả ba người, Ngọc Hoàng phong cho họ làm Táo quân: Phạm Lang là Thổ công trông coi bếp núc, Trọng Cao là Thổ địa trông việc trong nhà, Thị Nhi là Thổ kỳ trông việc chợ búa. Từ đó dân gian có câu: "Thế gian một vợ một chồng/Chẳng như vua bếp hai ông một bà".

Dân gian tưởng nhớ đến 3 người nên lập bàn thờ trong bếp để 3 người cùng cai quản việc bếp núc. Trong quan niệm cổ, Táo quân có nhiệm vụ ghi chép mọi việc tốt xấu của các thành viên trong gia đình suốt một năm, đến cuối năm sẽ lên thiên đình báo cáo Ngọc Hoàng để định phúc họa năm sau.

Phong tục cúng ông Táo bắt nguồn từ lối sống nông nghiệp truyền thống. Với người Việt, bếp lửa là biểu tượng của sự ấm cúng, sum họp và hạnh phúc gia đình. Vì vậy, thần bếp được xem là vị thần bảo hộ cho đời sống gia đình.

Hình ảnh ông Táo cưỡi cá chép về trời là nét đặc trưng riêng của văn hóa Việt. Cá chép còn gắn với tích "vượt vũ môn hóa rồng", biểu trưng cho sự nỗ lực, bền bỉ để đạt thành công. Vì rồng là linh vật dành cho hoàng gia, dân gian dùng cá chép - loài vật quen thuộc ngoài đời để gửi gắm ước mong "hóa rồng" trong năm mới.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, việc phóng sinh cá chép trong ngày 23 tháng chạp không chỉ mang ý nghĩa tiễn ông Táo về trời, mà còn thể hiện khát vọng vượt khó, cầu mong gia đình an khang, thịnh vượng và hướng thiện trong năm mới.

Ngày nay, cùng với việc gìn giữ nét đẹp truyền thống, người dân cũng ngày càng nâng cao ý thức bảo vệ môi trường khi thả cá, không xả túi nilon, rác thải xuống sông, hồ, góp phần xây dựng nếp số văn minh.

Phong tục cúng ông Công, ông Táo đã trở thành nét đẹp văn hóa đặc sắc, góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc, làm cho không khí Tết cổ truyền thêm thiêng liêng, ấm áp trong mỗi gia đình Việt Nam.

Trung tâm Dịch vụ tổng hợp (st)